โปรแกรม Scratch คืออะไร
Scratch เป็นโปรแกรมสำหรับฝึกเขียนโปรแกรมที่พัฒนาโดย MIT Media Lab นักเรียนสามารถสร้างเกม การ์ตูน นิทาน หรือแอนิเมชันได้โดยใช้บล็อกคำสั่งมาต่อกันเหมือนตัวต่อ จึงเรียนรู้ได้ง่ายและสนุก
ในบทเรียนนี้ นักเรียนจะได้สร้าง โปรแกรมบิน ซึ่งตัวละครแมวจะบินอยู่บนท้องฟ้า และเมื่อบินลงมาใกล้พื้นก็จะเปลี่ยนท่าทางให้เหมือนกำลังเดินบนพื้น
จุดประสงค์การเรียนรู้
เมื่อเรียนจบบทเรียนนี้ นักเรียนสามารถ
- เปลี่ยนฉากหลังของเวทีได้
- เขียนโปรแกรมให้ตัวละครเคลื่อนที่ได้
- ใช้คำสั่งวนซ้ำ (Forever)
- ใช้คำสั่งเด้งเมื่อชนขอบเวที
- ใช้เงื่อนไขตรวจสอบตำแหน่งของตัวละคร
- เปลี่ยน Costume ของตัวละครตามเงื่อนไขที่กำหนด
รู้จักส่วนประกอบของโปรแกรม
1. Backdrop (ฉากหลัง)
Backdrop คือ ภาพพื้นหลังของเวที
Scratch มีฉากหลังให้เลือกหลายแบบ เช่น
- Blue Sky
- Bedroom
- Forest
- Space
- Beach
ในกิจกรรมนี้ให้เลือกฉาก Blue Sky
ฉากนี้แบ่งออกเป็น
- ด้านบน เป็นท้องฟ้าสีฟ้า
- ด้านล่าง เป็นพื้นหญ้าสีเขียว
ซึ่งเราจะใช้สองส่วนนี้เป็นเงื่อนไขในการเปลี่ยนชุดของตัวละคร
ขั้นตอนที่ 1 เปลี่ยนฉากหลัง
- คลิก Stage (เวที)
- เลือก Choose a Backdrop
- เลือกภาพ Blue Sky
เมื่อเลือกเสร็จ เวทีจะมีท้องฟ้าและพื้นหญ้าตามตัวอย่างในใบงาน
ขั้นตอนที่ 2 เขียนโปรแกรมให้ตัวละครบิน
ให้นำบล็อกคำสั่งมาต่อกันดังนี้
เมื่อคลิกธงเขียว
ชี้ไปที่ทิศ 0
ทำซ้ำตลอดเวลา
เคลื่อนที่ 10 ก้าว
ถ้าชนขอบ ให้เด้งเมื่อกดธงเขียว ตัวละครจะเคลื่อนที่ไปข้างหน้าอย่างต่อเนื่อง และเมื่อชนขอบเวทีจะเด้งกลับทันที
ทำความรู้จักคำสั่งที่ใช้
เมื่อคลิกธงเขียว
ใช้เริ่มต้นการทำงานของโปรแกรม
เมื่อผู้ใช้กดธงเขียว โปรแกรมจะเริ่มทำงานทันที
ชี้ไปที่ทิศ 0
กำหนดให้ตัวละครหันไปทางขวา
ถ้าไม่กำหนดทิศทาง ตัวละครอาจเคลื่อนที่ผิดทิศได้
เคลื่อนที่ 10 ก้าว
ทำให้ตัวละครเดินหรือบินไปข้างหน้า
ยิ่งกำหนดจำนวนก้าวมาก ตัวละครจะเคลื่อนที่เร็วขึ้น
ถ้าชนขอบ ให้เด้ง
เมื่อชนขอบเวที ตัวละครจะสะท้อนกลับอัตโนมัติ
จึงไม่หลุดออกนอกเวที
ทำซ้ำตลอดเวลา (Forever)
คำสั่งภายในจะทำงานซ้ำไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะหยุดโปรแกรม
จึงทำให้ตัวละครเคลื่อนที่ตลอดเวลา
ขั้นตอนที่ 3 เปลี่ยนชุดของตัวละคร
ใน Scratch ตัวละครหนึ่งตัวสามารถมีหลายชุด (Costume)
แต่ละชุดใช้แสดงท่าทางที่แตกต่างกัน
ตัวอย่างเช่น
- cat1-a
- cat1-b
- cat1-flying-a
- cat1-flying-b
เราจะเปลี่ยนชุดของแมวตามตำแหน่งที่อยู่บนเวที
เมื่อตัวละครอยู่บนท้องฟ้า
หากตัวละครเคลื่อนที่อยู่บนบริเวณสีฟ้า
ให้เปลี่ยน Costume เป็น
cat1 flying-a
ผลลัพธ์คือ
แมวจะมีลักษณะเหมือนกำลังบิน
เมื่อตัวละครอยู่บนพื้น
เมื่อแมวเคลื่อนที่ลงมาบริเวณสีเขียว
ให้เปลี่ยน Costume เป็น
cat1-b
ผลลัพธ์คือ
แมวจะกลับมาอยู่ในท่าทางปกติ เหมือนกำลังเดินบนพื้น
แนวคิดสำคัญ
การเขียนโปรแกรมไม่ได้มีเพียงการสั่งให้ตัวละครเคลื่อนที่เท่านั้น
แต่ยังสามารถให้ตัวละคร “ตัดสินใจ” ได้
เช่น
- ถ้าอยู่บนท้องฟ้า → เปลี่ยนเป็นแมวบิน
- ถ้าอยู่บนพื้น → เปลี่ยนเป็นแมวเดิน
แนวคิดนี้เรียกว่า
การเขียนโปรแกรมแบบมีเงื่อนไข (Conditional Programming)
ซึ่งเป็นพื้นฐานของการสร้างเกม โปรแกรม และแอนิเมชันทุกประเภท
ตัวอย่างการทำงานของโปรแกรม
เมื่อกดธงเขียว
↓
แมวเริ่มเคลื่อนที่
↓
เมื่ออยู่บนท้องฟ้า
↓
เปลี่ยนเป็น cat1 flying-a
↓
บินไปเรื่อย ๆ
↓
เมื่อเคลื่อนลงมาบนพื้น
↓
เปลี่ยนเป็น cat1-b
↓
ชนขอบเวที
↓
เด้งกลับ
↓
ทำงานซ้ำตลอดเวลา
สิ่งที่นักเรียนควรสังเกต
ระหว่างทดลองโปรแกรม ให้นักเรียนสังเกตว่า
- ตัวละครเปลี่ยนชุดเมื่อใด
- ทำไมจึงต้องใช้คำสั่ง Forever
- ถ้าเอาคำสั่ง เด้งเมื่อชนขอบ ออก จะเกิดอะไรขึ้น
- ถ้าเปลี่ยนจำนวนก้าวจาก 10 เป็น 20 จะเกิดผลอย่างไร
- ถ้าเปลี่ยนฉากหลังเป็นภาพอื่น โปรแกรมจะยังทำงานเหมือนเดิมหรือไม่
สรุปบทเรียน
กิจกรรม “โปรแกรมบิน” ช่วยให้นักเรียนเรียนรู้การเขียนโปรแกรมด้วย Scratch ผ่านการสร้างตัวละครที่สามารถเคลื่อนที่และเปลี่ยนชุดตามตำแหน่งบนเวที นักเรียนจะได้ฝึกใช้บล็อกคำสั่งพื้นฐาน ได้แก่ เมื่อคลิกธงเขียว, เคลื่อนที่, ทำซ้ำตลอดเวลา, ถ้าชนขอบให้เด้ง และ การตรวจสอบเงื่อนไข เพื่อควบคุมพฤติกรรมของตัวละคร ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการพัฒนาเกมและแอนิเมชันที่มีความสมจริงมากยิ่งขึ้น
